- 22 maart 2007 -

Nooit meer. Het is de leuze die Rwanda bezigt sinds de genocide van 1994. Het land is inmiddels - bewonderingswaardig snel - opgekrabbeld uit dat bloederige dal, het evenwicht is hersteld, de mensen kijken naar de toekomst maar zullen nooit vergeten. En wij bezoeken twee memorials van dit afschuwelijke bloedvergieten. Uit respect en onwetendheid.

Het eerste memorial is gevestigd in de hoofdstad Kigali en is een indrukwekkende tentoonstelling over het verleden van Rwanda, de kolonisatie door de Belgen, de aanloop naar de genocide en de rol van de kerk, de media en de VN. Alles wordt uitlegd in woord en beeld, ondersteund door touch screen videofragmenten waarop overlevenden van de genocide hun verhaal vertellen. Er zijn foto's van de dagen waarin Kigali een spookstad was, verlaten met alleen nog rottende lijken en afgehakte ledematen in de straten. Er zijn honderden foto's van kinderen die vermoord zijn. Er zijn vitrines vol beenderen en schedels.

Maar de exhibitie gaat verder, er wordt gekeken naar andere genociden uit de wereldgeschiedenis. De stelselmatige uitroeiing van joden tijdens de Tweede Wereldoorlog, de wreedheden van de Rode Khmer in Cambodja en de recente oorlog in de Balkan. We worden geconfronteerd met verhalen van vrouwen die hun eigen kinderen moeten vermoorden en daarna zelf afgeslacht worden, kinderen die levend worden begraven en mannen die worden gemarteld of verminkt. Vrienden worden vijanden, iedereen heeft wapens, sommige kerken verraden hun eigen parochianen en niemand is meer te vertrouwen. Naderhand zitten we minutenlang buiten op de stoep stilletjes voor ons uit te staren.

En waar het eerste memorial indrukwekkend was, was het tweede ronduit shockerend. Gesitueerd in een technische school waar veel Tutsi's bescherming zochten, maar helaas niet vonden, is één van de vele massagraven opengelegd en zijn de lijken geconserveerd. En daarna uitgestald. Kamers vol, zij aan zij. De lijken liggen nog in exact dezelfde houdig als ze gevonden zijn en dragen soms nog hun kleding en sieraden.

We zien ingeslagen hoofden, afgehakte benen, handen en vingers. Veel kinderlijkjes. Baby's met de gruwelijke wonden van de machetes nog zichtbaar. Lopend door dit memorial ga je gebukt onder de triestheid, het geweld en de gruwelijkheden. De geur van de dood gaat in je kleren zitten. 50.000 mensen liggen anoniem begraven bij dit memorial. Op een plek als deze kan een mens alleen maar denken 'hoe heeft het ooit zover kunnen komen'? Maar ik denk dat geen uitleg, geen expositie, geen boek een mens ooit voldoende inzicht kan geven om écht te begrijpen hoe dit heeft kunnen gebeuren. Geef me duizend redenen en nog begrijp ik niet waarom.